Περίληψη / Summary
Popovska-Korobar Viktorija, Η απόδοση των τοιχογραφικών στον ναό της μονής Σλίμνιτσα
Είναι γνωστό εδώ και καιρό ότι η εκκλησία που είναι αφιερωμένη στην Παναγία στο μοναστήρι της Σλιμνίτσα έχει ζωγραφιστεί σε διάφορες φάσεις. Οι επιγραφές του κτίτορα (ιδρυτή) χρονολογούν με ακρίβεια κάθε σύνολο τοιχογραφιών και επιτρέπουν μια ανάλυση της τεχνοτροπίας και της τέχνης των δημιουργών τους. Ο ναός της εκκλησίας χτίστηκε και ζωγραφίστηκε το 1607, ο νάρθηκας ζωγραφίστηκε το 1612, η ζωγραφική στη δυτική πρόσοψη έγινε το 1614 και η τελευταία τοιχογραφία στο κάτω μέρος της νότιας πρόσοψης δημιουργήθηκε το 1645. Εκτός από το όνομα του ζωγράφου Νικολάου, ο οποίος άφησε την υπογραφή του στην κόγχη του προστάτη (1614), οι άλλοι ζωγράφοι που εργάστηκαν εδώ παραμένουν ανώνυμοι. Η συμβολή στην απόδοση των τοιχογραφιών αυτού του ναού στοχεύει στον προσδιορισμό της τεχνοτροπίας και των καλλιτεχνικών χαρακτηριστικών διαφόρων ζωγράφων που άφησαν ίχνη της καλλιτεχνικής τους εξέλιξης στις αρχές του 17ου αιώνα. Με βάση την καλλιτεχνική τους υπογραφή, μπορούμε να υποθέσουμε ότι υπήρχαν πέντε ζωγράφοι που εργάστηκαν σε διαφορετικές χρονικές περιόδους. Συγκεκριμένα, στον ναό ζωγράφισε ένα εργαστήριο από το οποίο μπορούν να προσδιοριστούν δύο ζωγράφοι, οι οποίοι μοιράζονταν το έργο τους εξίσου. Η καλλιτεχνική ποιότητα του πρώτου ζωγράφου, πιθανώς του επικεφαλής του εργαστηρίου, ήταν σαφώς ατομική. Μετά το 1607 δεν ασχολείται πλέον με το μοναστήρι της Σλίμνιτσαα, ωστόσο η ομοιότητα του στυλ με τις τοιχογραφίες στο νάρθηκα της εκκλησίας του μοναστηριού του Πόλοσκο από το 1609 υποδηλώνει ότι ο καλλιτέχνης παρέμεινε στη Μακεδονία. Σε αυτόν τον δημιουργό μπορούν επίσης να αποδοθούν δύο εικόνες, η ζωφόρος της Δέησης από το μοναστήρι Slepce (Demir Hisar) του 1607 και μια εικόνα του 1618 που βρίσκεται στο Μουσείο της Μακεδονίας. Σύμφωνα με μια σειρά εικονογραφικών και στυλιστικών αναλογιών, η συμμετοχή αυτού του ζωγράφου μπορεί να εντοπιστεί σε διάφορα μνημεία στη Βουλγαρία.
Στη βουλγαρική επιστημονική βιβλιογραφία, τα μνημεία αυτά έχουν συνδεθεί με έναν αγιοκαταταγμένο ιερομόναχο, τον Ζωγράφο, ο οποίος καταγόταν από τη Σόφια, αλλά έλαβε την μοναχική του κουρά στο Άγιον Όρος Άθως, στο μοναστήρι Ζωγράφου, και ονομάστηκε Άγιος Ποιμήν Ζωγράφος. Έχει γραφτεί μια βιογραφία για αυτόν, αλλά δεν σώζεται στην αρχική της μορφή, γι' αυτό και τα στοιχεία δημιουργούν ορισμένες αμφιβολίες και επιφυλάξεις ως προς την απόδοση των μνημείων που θεωρούνται έργα του. Τα στοιχεία συμπίπτουν με δύο χειρόγραφα που γράφτηκαν από τον ιερομόναχο Ποιμένα, ο οποίος έχει αναγνωριστεί από τους ερευνητές ως ο άγιος Ποιμήν ο Ζωγράφος. Στην ανάλυσή μας για τις σχέσεις αυτών των μνημείων στη Μακεδονία και τη Βουλγαρία, ακολουθούμε την αξιολόγηση της ομοιότητάς τους και προτείνουμε έναν πιθανό κατάλογο μνημείων που ζωγραφίστηκαν από το επιβλητικό και λεγόμενο «εργαστήριο του Ποιμένα». Αυτή η ομάδα θα περιελάμβανε: την εκκλησία του μοναστηριού Curilo (1596), την αναστηλωμένη τοιχογραφία στην εκκλησία του μοναστηριού Dragalevci (τέλος του 16ου αιώνα, αρχές του 17ου), τον ναό της εκκλησίας του μοναστηριού Slimnica (1607) και τη ζωφόρο της Δέησης από το Slepce (1607), τις τοιχογραφίες στο νάρθηκα της εκκλησίας του μοναστηριού Polosko (1609), τις τοιχογραφίες στην εκκλησία του Dobrsko (1614), τις τοιχογραφίες στην εκκλησία του μοναστηριού Seslavci (1616), τις εικόνες από τη μοηή Ζωγράφου (περίπου 1618) και την εικόνα των αγίων Θεόδωρων Τύρου και Στρατηλάτη από το Μουσείο της Μακεδονίας (1618). Οι αναλογίες δείχνουν ότι το εργαστήριο δεν αποτελούταν πάντα από τους ίδιους ζωγράφους. Ο δεύτερος ζωγράφος της μονής Slimnica εργάστηκε στον ναό το 1607 και ζωγράφισε μέρος των τοίχων και των εικόνων του τέμπλου και αργότερα στο νάρθηκα της εκκλησίας (1612). Βρίσκουμε σαφείς αναλογίες για το έργο του στις εικόνες του τέμπλου της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου στα Αρμπανάσι. Στο νάρθηκα της εκκλησίας της Σλίμνιτσα συνεργάστηκε με έναν άλλο ζωγράφο (έναν τρίτο), με τον οποίο πιθανότατα συνέχισε να ζωγραφίζει στη Βουλγαρία, λαμβάνοντας υπόψη τις αναλογίες στα Αρμπανάσι και τις τοιχογραφίες στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου στο Βελίκο Τύρνοβο από το 1616.
Αναζητήσαμε την καλλιτεχνική εκπαίδευση αυτού του εργαστηρίου στο Άγιον Όορς στα μνημεία που δημιουργήθηκαν στο κλασικό πνεύμα από το πρώτο μισό του 16ου αιώνα. Αναμφίβολα, η σύνδεση με τους αγιορείτες ζωγράφους μπορεί να αποδοθεί στους κτίτορες, ειδικά στον μητροπολίτη Πρέσπας, Ματθαίο, ο οποίος πιθανότατα διατηρούσε παραδοσιακές σχέσεις με τα σλαβικά μοναστήρια του Αγίου Όρους.
Τα ξυλόγλυπτα της μονής Σλίμνιτσα (ο σταυρός, η ζωφόρος της Δέησης) πιθανότατα σκαλίστηκαν από ένα τοπικό εργαστήριο, και μπορούμε να παρακολουθήσουμε τα έργα τους στην περιοχή της Πελαγονίας. Τέτοια παραδείγματα δεν έχουν καταγραφεί στη Βουλγαρία.
Η επιρροή της λεγόμενης σχολής της Ηπείρου με κέντρο τα Ιωάννινα είναι αξιοσημείωτη στο έργο αρκετών εργαστηρίων στα Βαλκάνια από τα τέλη του 16ου έως το δεύτερο μισό του 17ου αιώνα. Η εμπειρία της ζωγραφικής από τα μνημεία των Ιωαννίνων από τα μέσα του 16ου αιώνα, με τη στιλιστική έκφραση, μεταφέρεται από τον ζωγράφο Νικόλαο στη σύνθεση της Τελευταίας Κρίσης και στην κόγχη των κτιτόρων στην δυτική πρόσοψη του μοναστηριού της Σλίμνιτσας (1614). Οι τοιχογραφίες στην πρόσοψη της μονής Ροζέν (1611) ζωγραφίστηκαν περίπου την ίδια περίοδο και σε αυτές μπορούμε να διακρίνουμε ομοιότητες με τα έργα αυτού του ζωγράφου.
Οι γενιές ζωγράφων από το Λινοτόπι είναι μία από τις πηγές στις οποίες μπορούμε να εντοπίσουμε άμεσα τις τάσεις της ηπειρώτικης ζωγραφικής, που απορροφήθηκαν μέσω της κρητικής επιρροής. Η στυλιστική έκφραση της πλειονότητας αυτών των ζωγράφων είναι αρκετά ρουστίκ και σχεδόν σε επίπεδο χειροτεχνίας, ειδικά εκείνων της γενιάς που εργάστηκε στο δεύτερο τέταρτο του 17ου αιώνα. Η τελευταία τοιχογραφία στην εκκλησία της Σλίμνιτσα (1645) είναι φτιαγμένη με αυτόν τον τρόπο. Το πνεύμα αυτού του στυλ μπορεί να εντοπιστεί και στις τοιχογραφίες των μνημείων του Αρμπανάσι από το δεύτερο μισό του 17ου αιώνα.
Το σύνθετο διακοσμητικό πρόγραμμα και η πολλαπλή σημασία των στυλιστικών χαρακτηριστικών που εκπροσωπούνται στην εκκλησία αφιερωμένη στην Παναγία της μονής της Σλίμνιτσα, καθιστούν αυτό το μνημείο ένα από τα σημαντικότερα παραδείγματα της υστεροβυζαντινής τέχνης στη Μακεδονία, το οποίο θα παρουσιάσει επιστημονικό ενδιαφέρον και στο μέλλον. Αυτό το ενδιαφέρον μνημείο είναι ένα παράδειγμα της επίδρασης των κυριότερων τάσεων στην ορθόδοξη τέχνη από τα μέσα του 16ου έως τα μέσα του 17ου αιώνα στα Βαλκάνια, σε ένα χρονικό διάστημα σχεδόν σαράντα ετών (1607-1645).
It has been known for a longer period of time that the church dedicated to the Holy Virgin in the Slimnica monastery had been painted in several turns. The ktitor (founder) inscriptions precisly dates every fresco ensamble and allow a style and artistic analysis of their authors. The naos of the church was built and painted in the year 1607, the nartex was painted in 1612, the painting on the west facade was done in 1614, and the last fresco in the lower part of the south facade was made in the year 1645. Except for the name of the zograph Nichola, that has left behind his signature in the patrons niche (1614), the other painters that worked here remain anonimous . The contribution on the attribution of the fresco paintings of this temple is aimed at defining the style and artistic features of several zographs that left a trace of their artistic development at the beginning of the 17th century. According to their artistic signature we can assume that there were five zographs that worked in a different time span. Namely, in the naos painted by a workshop from which two zographs may be defined, who had shared their work among them equally. The artistic quality of the first painter presumably the head of the workshop was distinctly individual. After the year 1607 he is no longer engaged in the Slimnica monastery, however the closeness of the style with the frescos in the nartex of the church of the Polo~ko monastery from 1609 indicate that the artist still remained in Macedonia. To this author two icons can also be attributed, the Deesis frieze from the Slepce monastery (Demir Hisar) from 1607, and an icon from 1618 in the Museum of Macedonia. According to a number of a iconographic and stylistic analogies the participation of this painter can be traced in several monuments in Bulgaria.
In the bulgarian scientific litterature these monuments have been linked to a canonised hieromonachos the zographs who originated from Sophia, but took his vows at Mount Athas in the monastery Zograph and was named St.Pimen Zographski. A hagiography was writen about him, but it is not preserved in the original version, hence the data raise certain doubts and caution in the attribution of the monuments that are considered his works. The data coincides with two manuscripts writen by the hieromonachos Pimen, that has been recognised by the researchers as St.Pimen Zographski. In our analysis of the relations of these monuments in Macedonia and Bulgaria we follow the evaluation of their closeness and we propose a possible list of monuments that were painted by the imposed and so called "Pimens workshop". This group would incorporate: the church of the Curilo monastery (1596), the restored fresco painting in the church of the Dragalevci monastery (end of the 16th century, beginning of the 17th), the naos of the church of the Slimnica monastery (1607) and the Deesis frieze from Slepce (1607), the fresco painting in the nartex of the church of the Polo~ko monastery (1609), the fresco painting in the church in Dobrsko (1614), the fresco painting in the church of the Seslavci monastery (1616), the icons from the Zograph monastery (approx. 1618) and the icon of the Sts.Theodor Tyro and Theodor Stratilat from the Museum of Macedonia (1618). The analogies show that the workshop was not constantly made up from the same painters. The second zograph of the Slimnica monastery worked in the naos in 1607 and painted part of the wall portions and icons of the iconostasis and later on in the nartex of the church (1612). We find firm analogies for his work on the icons of the iconostasis of the church St.George in Arbanasi. In the nartex of the Slimnica church he worked with another painter (a third one) with whom he most possibly continued to paint in Bulgaria, having in mind the analogies in Arbanasi and the frescos in the church St.George in Veliko Trnovo from 1616.
We searched for the artistic education of this workshop in Athas in the monuments created in the classic spirit from the first half of the 16th century. No doubt the connection with the athonian zographs may be credited to the ktitors, especially to the metropolitan of Prespa, Matej who most probably maintained traditional connections with the slav monasteries at Mount Athos.
The woodcarvings of the Slimnica monastery (the cross, the Deesis frieze) were probably carved by a local workshop, and we can follow their works in the Pelagonia region. Such examples have not been registered in Bulgaria.
The influence of the so called Epirus school with the center Ioannina is notable in the work of several workshops on the Balkan from the end of the 16th up to the second half of the 17th century. The experience of the painting from the middle of the 16th century from the Ioannina monuments, with the stylistic expression is transfered by the zograph Nichola in the composition of the Last Judgment and the patrons niche on the west facade of the Slimnica Monastery (1614). The frescos on the facade of the Rozen monastery (1611) were painted approximetly at the same date. and in them we may draw parallels on the works of this zograph.
The generations of zographs from Linotopi are one of the outsprings in who's works we may directly trace the tendencies of the epirian painting, absorbed through the creten influence. The stylistic expression of the majority of these zographs is quite rustic and almost on a crafts level, especially that of the generation that worked in the second quarter of the 17th century. The last fresco in the Slimnica church (1645) is done in the that manner. The spirit of this style can be traced further on, on the frescos in the Arbanasi monuments from the second half of the 17th century.
The complex decorative programme and the multy importance of the stylistic features represented in the church dedicated to the Holy Virgin in the Slimnica monastery, makes this monument one of the most important representatives of the latemedieval art in Macedonia, that will be of scientific interes further on. This interesting monuments is an example of the influence of the major tendencies in the orthodox art from the middle of the 16th to the middle of the 17th century on the Balkans with in a time frame of almost fourty years (1607-1645)./
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου